সামূহিক চিন্তা

প্ৰগতিশীল সাহিত্য: এক চমু আলোকপাত

১. ধাৰণা আৰু পটভূমি:

প্ৰগতিশীল সাহিত্যৰ মূল ভেটি হ’ল মাৰ্ক্সীয় দৰ্শন। ১৯৩০-ৰ দশকৰ পৰা ভাৰতবৰ্ষত এই ধাৰাটোৱে এক সুকীয়া গতি লাভ কৰে। ১৯৩৬ চনত লক্ষ্ণৌত মুন্সী প্ৰেমচন্দৰ সভাপতিত্বত 'নিখিল ভাৰত প্ৰগতিশীল লেখক সংঘ' (Progressive Writers' Association) গঠন হোৱাৰ লগে লগে সাহিত্যত এক নতুন যুগৰ সূচনা হয়। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল সাহিত্যক ৰাজপ্ৰসাদ বা আভিজাত্যৰ গণ্ডীৰ পৰা উলিয়াই আনি সাধাৰণ জনতাৰ কাষলৈ লৈ যোৱা।

২. মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ:

• শ্ৰেণী সংগ্ৰামৰ চিত্ৰণ: সমাজত চলি থকা ধনী-দুখীয়া বা শোষক-শোষিতৰ মাজৰ সংঘাতক এই সাহিত্যই বলিষ্ঠভাৱে উপস্থাপন কৰে।
• মানৱতাবাদ: ধৰ্ম, জাতি বা বৰ্ণতকৈ 'মানুহ' আৰু 'মানৱতা'ক ইয়াত সৰ্বোচ্চ স্থান দিয়া হয়।
• বাস্তৱবাদ: কল্পনাৰ জগতত ভাহি নুফুৰি সমাজৰ নগ্ন আৰু কঠোৰ বাস্তৱক (যেনে: দৰিদ্ৰতা, ভোক, অন্যায়) সাহিত্যত স্থান দিয়া হয়।
• বিপ্লৱী চেতনা: কেৱল সমস্যাৰ কথা কোৱাই নহয়, বৰঞ্চ সমাজ ব্যৱস্থা সলনি কৰি এক সমতাপূৰ্ণ সমাজ গঢ়াৰ বাবে পাঠকক উদ্বুদ্ধ কৰা হয়।
• যুক্তিবাদ: অন্ধবিশ্বাস আৰু কুসংস্কাৰক ত্যাগ কৰি বিজ্ঞানসন্মত তথা যুক্তিবাদী চিন্তাধাৰাক প্ৰাধান্য দিয়া হয়।

৩. অসমীয়া প্ৰগতিশীল সাহিত্য:

অসমীয়া সাহিত্যতো প্ৰগতিশীল ধাৰাৰ প্ৰভাৱ অত্যন্ত গভীৰ। বিশেষকৈ দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পৰৱৰ্তী সময়ত অসমীয়া কবিতাত এই ধাৰাটোৱে পূৰ্ণ গতি লাভ কৰে।

• আৱাহন যুগ: এই যুগতেই ভবানন্দ দত্তৰ দৰে চিন্তাবিদে অসমীয়া সাহিত্যত প্ৰগতিশীল চিন্তাৰ বীজ সিঁচিছিল।
• ৰামধেনু যুগ: অমূল্য বৰুৱা, হেম বৰুৱা আদিৰ হাতত এই ধাৰা অধিক শক্তিশালী হয়। অমূল্য বৰুৱাৰ 'কয়লা', 'কুকুৰ' বা 'বেশ্যা'ৰ দৰে কবিতাই অসমীয়া সাহিত্যত সমাজবাদী বাস্তৱবাদৰ নতুন দুৱাৰ খুলি দিছিল।
• পৰৱৰ্তী পৰ্যায়: বীৰেন্দ্ৰ কুমাৰ ভট্টাচাৰ্য, কেশৱ মহন্ত, হীৰেন ভট্টাচাৰ্য, ৰাম গগৈ, হেমাংগ বিশ্বাস আদিৰ সৃষ্টিত প্ৰগতিশীল চিন্তাৰ বলিষ্ঠ প্ৰতিফলন ঘটে।

৪. প্ৰগতিশীল সাহিত্যৰ গুৰুত্ব:

প্ৰগতিশীল সাহিত্যই পাঠকক সমাজৰ অসংগতিসমূহৰ প্ৰতি সচেতন কৰি তোলে। ই লেখকক কেৱল এজন শিল্পী হিচাপেই নহয়, এজন সমাজ-সংস্কাৰক হিচাপেও দায়িত্ব দিয়ে। আজিৰ বিশ্বায়নৰ যুগত, য'ত মানৱীয় মূল্যবোধৰ অৱক্ষয় ঘটিছে, তাত প্ৰগতিশীল সাহিত্যৰ প্ৰাসংগিকতা অধিক বৃদ্ধি পাইছে।

 

• সামূহিক স্বাৰ্থৰ প্ৰতিফলন

প্ৰগতিশীল সাহিত্যই সদায় 'মই'তকৈ 'আমি'ক বেছি গুৰুত্ব দিয়ে। ব্যক্তিবাদী সুখ-দুখৰ আৱৰ্তৰ পৰা ওলাই আহি সমগ্ৰ সমাজখনৰ বাবে কিবা এটা কৰাৰ যি প্ৰেৰণা, সেয়াই এই সাহিত্যৰ প্ৰাণ। ইয়াত কৃষকৰ যন্ত্ৰণা, বনুৱাৰ ঘাম আৰু সাধাৰণ মানুহৰ জীৱন সংগ্ৰামক এক সামূহিক কণ্ঠস্বৰ হিচাপে উপস্থাপন কৰা হয়।

• গণতান্ত্ৰিক আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষ চিন্তা

সামূহিক চিন্তাৰ আন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হ’ল বিভেদকামী শক্তিক নেওচি একতাৰ সন্ধান কৰা। প্ৰগতিশীল সাহিত্যই ধৰ্মীয় গোড়ামী, জাতিভেদ প্ৰথা আৰু সংকীৰ্ণ আঞ্চলিকতাবাদক নস্যাৎ কৰি এক উদাৰ মানৱীয় সমাজৰ কল্পনা কৰে। য'ত সকলোৰে সমান অধিকাৰ আৰু মৰ্যাদা সুনিশ্চিত হয়।

• সাংস্কৃতিক প্ৰতিবাদ

যেতিয়াই সমাজত শোষণ বা অন্যায়ে চৰম সীমা পায়, তেতিয়াই প্ৰগতিশীল সাহিত্যই এক 'সাংস্কৃতিক অস্ত্ৰ' হিচাপে কাম কৰে। সামূহিকভাৱে ই মানুহক শোষকৰ বিৰুদ্ধে থিয় হ’বলৈ মানসিক শক্তি প্ৰদান কৰে। অসমত জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালাৰ পৰা বিষ্ণু ৰাভাকৈ সকলোৱে সাহিত্য আৰু সংস্কৃতিৰ মাজেৰে এই সামূহিক প্ৰতিবাদৰ গীত গাইছিল।

• আধুনিক সমস্যা আৰু গোলকীয় দৃষ্টিভংগী

আজিৰ যুগত প্ৰগতিশীল সাহিত্যৰ সামূহিক চিন্তাই গোলকীয় সমস্যাসমূহকো সামৰি লৈছে:

• পৰিৱেশ চিন্তা: প্ৰকৃতিৰ ওপৰত হোৱা শোষণ আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ বিৰুদ্ধে সজাগতা।
• নাৰীবাদ: লিংগ বৈষম্য দূৰ কৰি নাৰীৰ মৰ্যাদা সুনিশ্চিত কৰা।
• অৰ্থনৈতিক বৈষম্য: বিশ্বায়নৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা ধনী আৰু দুখীয়াৰ মাজৰ বিশাল ব্যৱধানক প্ৰত্যাহ্বান জনোৱা।

• ভৱিষ্যতৰ দিশ

প্ৰগতিশীল সাহিত্যৰ সামূহিক চিন্তাই আমাক এটা কথাই সোঁৱৰাই দিয়ে যে— "সাহিত্য কেৱল দাপোণ নহয়, ই এখন হাতুৰীও, যাৰ দ্বাৰা সমাজখনক ভাঙি নতুনকৈ গঢ়িব পাৰি।" আজিৰ প্ৰজন্মৰ লেখকসকলে যদি কেৱল ব্যক্তিগত লাভালাভৰ কথা চিন্তা নকৰি সমাজৰ নিম্নবৰ্গৰ মানুহৰ হৈ কলম চলায়, তেন্তে প্ৰগতিশীল সাহিত্যৰ ধাৰাটো অধিক জিলিকি উঠিব।উপসংহাৰত: 

৫. প্ৰগতিশীল সাহিত্য হ’ল এক আশাবাদী সাহিত্য। সংক্ষেপতে ক’বলৈ গ’লে, যি সাহিত্যই সমাজৰ স্থৱিৰতাক ভাঙি নতুনত্বৰ বাৰ্তা কঢ়িয়াই আনে আৰু মানুহৰ মুক্তিৰ পথ প্ৰশস্ত কৰে, সেয়াই প্ৰগতিশীল সাহিত্য। ই "কলাৰ বাবে কলা" নহয়, বৰঞ্চ "জীৱনৰ বাবে কলা"—এই নীতিতেই বিশ্বাসী।

 

 আহক আমিওঁ আগবাঢ়ি যাওঁ জনতাৰ জয়গান বিচাৰি ...।

(senehisiyahi@gmail.com)